• GUEST WRITER

Πρέπει τα ρομπότ να έχουν δικαιώματα;

του Νικόλα Βέλλιου


Το 2017, η Sophia, ένα ρομπότ που κατασκευάστηκε από την Hanson Robotics, έγινε υπήκοος της Σαουδικής Αραβίας και απέκτησε έτσι τα δικαιώματα που προβλέπουν οι νόμοι και για τους υπόλοιπους πολίτες της χώρας. Επρόκειτο στην πραγματικότητα για διαφημιστική τακτική της εταιρείας, και επικρίθηκε ως τέτοια. Η Sophia, παρά την προηγμένη τεχνολογία που διαθέτει, συνεχίζει να έχει περιορισμένη νοημοσύνη και να δίνει προγεγραμμένες απαντήσεις, ώστε, εκτός από το παρουσιαστικό της, ελάχιστα θυμίζει άνθρωπο – το ίδιο και τα ρομπότ που κατασκευάστηκαν έκτοτε, έως σήμερα.


Πηγή εικόνας: news.un.org

Ως πότε, όμως, η απόδοση ουσιωδών δικαιωμάτων σε ένα ρομπότ θα δικαιολογείται μόνο ως ένα διαφημιστικό κόλπο; Με άλλα λόγια από ποιο σημείο κι έπειτα θα οφείλουμε να εξετάσουμε τα ρομπότ ως ισάξια μέλη της κοινωνίας – ή, έστω, ως μέλη της χρήζοντα ανάλογου σεβασμού;



Τα ρομπότ ως έμψυχα όντα


Ας υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος κατασκευάζει ένα ρομπότ που έχει συνείδηση της ύπαρξής του, διαθέτει αυτόνομη σκέψη, συναισθήματα και την ικανότητα να διενεργεί σκόπιμες ενέργειες. Αν κάποιος το χτυπήσει θα πονέσει, αν το προσβάλει θα νιώσει θλίψη ή θυμό. Θα είναι ικανό να νοιαστεί και να αγαπήσει, μέσα δε από τις επιλογές που θα κάνει και τις εμπειρίες που θα αποκτήσει θα διαμορφώσει μια ανεξάρτητη προσωπικότητα. Δεν θα έχουμε πια να κάνουμε με μια μηχανή, αλλά, πολύ περισσότερο, με ένα νέο είδος ζωής. Και ένα τέτοιο ον, που, επί της ουσίας, ελάχιστα θα διαφέρει από τον άνθρωπο, από ηθική σκοπιά, θα οφείλουμε να το αντιμετωπίσουμε αντίστοιχα. Διότι, στην πράξη, το ότι θα πρόκειται για ον με πολύπλοκες μηχανικές – και όχι οργανικές, όπως στην περίπτωση των ανθρώπων – ιδιότητες, δε θα έχει καμία σημασία. Διαφορετική αντιμετώπιση δε, στη βάση αυτή, απηχεί μάλλον ρατσιστικές αντιλήψεις (ο όρος που χρησιμοποιείται είναι “speciesism”, από τη λέξη “species”, κατά το “racism”).


Πάντως, η εμφάνιση τέτοιων ρομπότ δεν φαίνεται προς στιγμήν καθόλου πιθανή. Οι επιστήμονες δεν έχουν την παραμικρή ιδέα για το πώς να αναπτύξουν συνείδηση και συναισθηματική νοημοσύνη στις μηχανές που κατασκευάζουν. Αυτό όμως είναι μάλλον θετικό. Άλλωστε, η ανθρωπότητα, ανίκανη ακόμα να εκπληρώσει τις ευθύνες που έχει αναλάβει απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό, σίγουρα δεν είναι σε θέση να μεριμνήσει επιπλέον για τα δικαιώματα ενός νέου, και δη τόσο εξελιγμένου είδους ζωής.


Περαιτέρω, ως προς τα ρομπότ που δεν συγκεντρώνουν τις παραπάνω ιδιότητες, δε νομίζω ότι τίθεται – ηθικό – ζήτημα εξίσωσής τους με τον άνθρωπο. Μια τέτοια αντιμετώπιση δεν αφορά, δηλαδή, τα ρομπότ που προβλέπεται ότι θα κατασκευαστούν μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Διότι αυτά, όσο εξελιγμένα κι αν πρόκειται να είναι σε σχέση με τα σημερινά ρομπότ, όσο κι αν αναπαράγουν άριστα όλο το φάσμα της ανθρώπινης συμπεριφοράς, δεν θα πάψουν να είναι μηχανές. Δεν θα απολαμβάνουν, ούτε θα υποφέρουν, δεν θα έχουν συναισθήματα, φαντασία, φιλοδοξίες. Με άλλα λόγια θα υπολείπονται ακριβώς των στοιχείων αυτών που μας κάνουν ανθρώπους. Συνεπώς, δεν υφίσταται οποιαδήποτε ηθική υποχρέωση απέναντί τους. Η εργαλειοποίησή τους, όπως συμβαίνει μέχρι σήμερα, φαίνεται απολύτως θεμιτή.


Ενόψει αυτών γεννάται όμως ένα νέο ερώτημα: το ότι ένα ρομπότ δεν είναι (νομικά) ίσο με τον άνθρωπο, σημαίνει ότι ο νόμος θα πρέπει να το αντιμετωπίζει ως απλό αντικείμενο;

Τα ρομπότ ως μέρος της κοινωνικής ζωής


Πηγή εικόνας: www.jobs.ca

Σε αντίθεση με τα συνηθισμένα μηχανήματα που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος (υπολογιστές, κοινά οχήματα), πολλά ρομπότ, ήδη σήμερα, διαθέτουν εξελιγμένες ικανότητες όπως ανεξαρτησία στην κίνηση, στη «σκέψη» (ο όρος τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι τυχαίος), ακόμη και επικοινωνιακές δεξιότητες. Ως εκ τούτου, παρ’ ότι παραμένουν ανθρώπινα εργαλεία, καθίστανται σταδιακά αναπόσπαστο τμήμα της κοινωνικής μας δραστηριότητας. Αναλαμβάνουν καθήκοντα σε εταιρείες, διευκολύνουν την καθημερινή μας ζωή, φροντίζουν ηλικιωμένους, συντροφεύουν παιδιά και οικογένειες· αποκτούν, δηλαδή, μια (κοινωνική) θέση απέναντι στον άνθρωπο.


Το φαινόμενο αυτό είναι εμφανές ιδίως στην περίπτωση των κοινωνικών ρομπότ (social robots), που είναι σχεδιασμένα ακριβώς για να αλληλεπιδρούν με τον άνθρωπο. Πρόκειται για μηχανές που κινούνται αυτόνομα, εμφανίζουν κοινωνική συμπεριφορά, συνομιλούν και εκφράζουν (ορθότερα: μιμούνται) συναισθήματα. Λόγω των χαρακτηριστικών τους, οι άνθρωποι τείνουν να αντιμετωπίζουν τα ρομπότ αυτά ως ζωντανά πλάσματα («ανθρωπομορφισμός»), αναπτύσσοντας συχνά πολύ έντονους συναισθηματικούς δεσμούς, παρόμοιους με αυτούς που αναπτύσσουν με τα κατοικίδιά τους.


Σε αντίθεση βέβαια με τα κατοικίδια ζώα, τα κοινωνικά ρομπότ δεν νιώθουν πόνο ούτε βιώνουν πράγματι τα συναισθήματα που «εκφράζουν». Παρόλα αυτά, υποστηρίζεται ότι, ίσως είναι απαραίτητο να λάβουν δικαιώματα ανάλογα με τα δικαιώματα που έχουμε αναγνωρίσει στα ζώα – θα παραμείνουν «πράγματα» στα μάτια του νόμου (όπως και τα κατοικίδια), όμως ακόμα και οι ιδιοκτήτες τους δεν θα έχουν απόλυτη εξουσία επ’ αυτών και δε θα μπορούν, λόγου χάρη, να τα καταστρέψουν ελεύθερα. Μια τέτοια αντιμετώπιση δεν αποσκοπεί ασφαλώς στην προστασία των ρομπότ από σωματική και συναισθηματική κακοποίηση. Αντιθέτως, στοχεύει στην προστασία των ανθρώπων. Διότι, αρχικά, τα μικρά παιδιά ήδη σήμερα δεν είναι σε θέση να διακρίνουν ευχερώς μεταξύ ρομπότ και κατοικιδίων, ώστε, υπάρχει ο κίνδυνος να συγχύσουν τη βία κατά των πρώτων με τη βία κατά των δεύτερων, ή, κατ’ επέκταση, και με τη βία κατά άλλων παιδιών. Αντίστοιχα, υπάρχουν ενδείξεις ότι, υπό ορισμένες συνθήκες, ο ακρωτηριασμός ενός ρομπότ μπορεί να είναι εξίσου τραυματική εμπειρία για έναν θεατή με τον ακρωτηριασμό ενός ζώου. Προκύπτει δηλαδή ότι η απόδοση νομικής προστασίας στα ρομπότ όμοιας με αυτής των ζώων ενδέχεται να συμβάλει στην αποφυγή της διαιώνισης βίαιων συμπεριφορών, ακόμα δε και στην αποφυγή της αναισθητοποίησης των ανθρώπων απέναντι στη βία.


Το ζήτημα δεν αφορά πάντως αποκλειστικά στα κοινωνικά ρομπότ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χρησιμοποιώντας ως πρότυπο το νομικό καθεστώς των εταιρειών, εξέτασε πρόσφατα το ενδεχόμενο της αναγνώρισης ορισμένων πιο εξελιγμένων ρομπότ ως «ηλεκτρονικών προσώπων» (“electronic persons”· σημειώνεται ότι, για το δίκαιο, «πρόσωπα», δηλαδή υποκείμενα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, δεν είναι μόνο άνθρωποι, ως «φυσικά πρόσωπα», αλλά και άλλες οντότητες, ιδίως εταιρείες, σωματεία, κλπ., που αναγνωρίζονται ως «νομικά πρόσωπα»). Οι προτάσεις τις Επιτροπής, ακόμα κι αν δεν δίνουν μια ολοκληρωμένη λύση, είχαν σαφέστατα ως στόχο τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των ανθρώπων, επιχειρώντας να καλύψουν νομικά κενά που δημιουργούσαν ανασφάλεια σε διάφορους τομείς κοινωνικής δραστηριότητας. Παραδείγματος χάρη, καθώς γίνεται όλο και πιο δύσκολο να προβλέψουμε τις αποφάσεις των πιο εξελιγμένων συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, δημιουργείται αβεβαιότητα ως προς το ποιος ευθύνεται να αποκαταστήσει ενδεχόμενες ζημιές που αυτά προκαλούν. Ή, αντίστοιχα, αμφισβητείται σε ποιόν ανήκει το έργο τέχνης που παράγει δημιουργεί ένα ρομπότ. Η δημιουργία ενός πλέγματος δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, με την αναγνώριση των ρομπότ ως ηλεκτρονικών προσώπων, μπορεί να αποτελέσει τη βάση επί της οποίας θα στηριχθούν οι μελλοντικές προσπάθειες νομοθετικής επίλυσης παρόμοιων ζητημάτων.


Καταλήγοντας, πιστεύω ότι η συζήτηση επί του θέματος πρέπει πάντοτε να βασίζεται στο ότι κανένα δικαίωμα που αφορά σε ρομπότ δεν δικαιολογείται εάν υπονομεύει ή θέτει σε κίνδυνο τα δικαιώματα των ανθρώπων. Για τα σύγχρονα ρομπότ η εφαρμογή αυτής της αρχής είναι σχετικά ευχερέστερη και καταρχήν τηρείται. Καθώς όμως εξελίσσεται η τεχνολογία, και μάλιστα πριν ακόμη εμφανιστούν συναισθηματικά νοήμονα ρομπότ, είναι πολύ πιθανό οι αναφορές στο ηθικό καθήκον της ανθρωπότητας – όπως η παρούσα – να αυξηθούν. Και θα ήταν μεν λάθος να μην τις λάβουμε υπόψη. Ενόψει, όμως, και των τεράστιων διανοητικών ικανοτήτων που πρόκειται να αναπτύξουν τα ρομπότ, σε καμία περίπτωση δε θα πρέπει να θεωρηθεί ότι τα όποια ηθικά καθήκοντα προέχουν του καθήκοντος διασφάλισης της επιβίωσής μας.


2.png

follow us on Instagram @atheniantimes.gr

"Νέα άποψη σε Αθηναϊκούς καιρούς"
- ΟΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΜΑΣ -
Εικόνα1.png
LACREDI LOGO.png
- ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕΙΤΕ -
  • Black Facebook Icon
  • Instagram
Εικόνα1.png
Εικόνα1.png