• ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΛΟΓΗΡΟΥ

Λογοτεχνία σε κρίση: Μέσα απ'τα μάτια του Βαγγέλη Γιαννίση

Το διάβασμα θεωρείται ασθένεια. Μολύνει το μυαλό με νεωτεριστικές ιδέες, αδρανοποιεί κάθε κύτταρο ορθολογισμού, διαφθείρει συνειδήσεις, δημιουργεί φλεγμονές στους κόλπους του κρατικού καταναγκασμού, διαβρώνει τις άμυνες της πίστης, φουντώνει την αμφισβήτηση του status quo, σαπίζει τις ρίζες των ηθικών αξιών, φράζει κάθε οδό διαφυγής από ισχυρά και ακλόνητα "πιστεύω". Με άλλα λόγια, το διάβασμα είναι καταστροφικό.


Όσο εύκολα μεταδίδεται ο ιός του γόνιμου προβληματισμού και της αμφισβήτησης, τόσο πιο δύσκολα μπορεί να κατατροπωθεί. Όταν πια τρυπώσει στον οργανισμό του ανθρώπου το μικρόβιο της αμφιβολίας, της κριτικής σκέψης και του αυτόνομου "σκέπτεσθαι", δεν υπάρχει θεραπεία. Ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης της αρρώστιας αυτής, καθότι η καταστολή της είναι δύσκολη έως αδύνατη, είναι η εξουδετέρωση της πηγής και των μέσων μετάδοσης της.


Η ιθύνουσα τάξη το γνώριζε αυτό καλύτερα απ’ όλους. Γι’αυτό φρόντιζε ανά τους αιώνες να εξουδετερώσει κάθε πηγή πιθανής μόλυνσης, για να κρατήσει εύρωστο και υγιές το σύστημα της ποδηγέτησης της. Ο φόβος της αφύπνισης του ναρκωμένου λαού την οδήγησε να λάβει τα απαραίτητα μέτρα πρόληψης, έχοντας τον αποκλειστικά αλτρουιστικό γνώμονα της προφύλαξης του λαού της.


Η αναζήτηση της... θεραπείας ανάγεται ήδη στο 213 π.Χ, όταν ο πασίγνωστος Κινέζος αυτοκράτορας Qin Shi Huang διέταξε το κάψιμο βιβλίων ως ένα τρόπο παγίωσης της ισχύος της αυτοκρατορίας του. Την "παράδοση" της καύσης βιβλίων συνέχισαν πάμπολλοι αυτοκράτορες από την Ανατολή μέχρι τη Ρώμη.



Στο Μεσαίωνα, τα επιβλαβή αποτελέσματα τονίζονταν επανειλημμένα, με κείμενα που αμφισβητούσαν το κύρος της Εκκλησίας να απορρίπτονται ως δηλητηριώδεις ουσίες για την ψυχή και το σώμα, ενώ βλάσφημα κείμενα παρομοιάζονταν με θανατηφόρα ερπετά, τρωκτικά και αρρώστια.


Παράλληλα, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, για να γλιτώσει τους πιστούς από τον πειρασμό και την ηθική διαφθορά, δημιούργησε τον Κατάλογο των Απαγορευμένων Βιβλίων (Index Librorum Prohibitorum). Σε αυτόν συμπεριλήφθηκαν βιβλία που διακινδύνευαν την θεοκεντρική προσέγγιση και προσκαλούσαν τους πιστούς σε ανήθικες ενέργειες. Μεταξύ αυτών, οι Άθλιοι του Victor Hugo, ο Κόμης Μοντέ Κρίστο και οι Τρεις Σωματοφύλακες του Dumas, Η Madame Bovary του Flaubert. Aπό τη λίστα δε γινόταν να απουσιάζουν τα έργα φιλοσόφων, διαφωτιστών και διανοουμένων, όπως του Rene Descartes, Francis Bacon, John Locke, Voltaire, Jean Jacques Rousseau.



O τελευταίος, μάλιστα, παρότι άνθρωπος της διανόησης, είχε επισημάνει το ρίσκο του διαβάσματος για το γυναικείο φύλο, κίνδυνος που προκαλούταν από την μιμητική συμπεριφορά χαρακτήρων βιβλίων. Στο έργο Julie (1761), προειδοποιούσε πως τη στιγμή που μια γυναίκα ανοίξει ένα βιβλίο -οποιοδήποτε βιβλίο- και "τολμήσει να διαβάσει έστω και μία σελίδα, είναι πια εκπεσούσα γυναίκα".


Πέραν όμως αυτού, το βιβλίο θεωρούταν μέσο αποπροσανατολισμού και ηθική μόλυνσης. Κατά το 17ο και 18ο αιώνα, όροι όπως "ηθικό δηλητήριο" και "λογοτεχνική αρρώστια" χρησιμοποιούνταν συχνά για να υπογραμμίσουν την ικανότητα του κειμένου να μολύνει και να μιαίνει το σώμα.


Αποκορύφωμα της επιθυμίας της ηγεσίας να προστατέψει τις συνειδήσεις του λαού ήταν η χρήση ως προσάναμα δεκάδων χιλιάδων βιβλίων από Ναζί το 1933. "Το παλιό καίγεται, το καινούριο δημιουργείται από τη φλόγα της καρδιάς μας", φώναζε στο κοινό ο υπουργός προπαγάνδας Joseph Goebbels, ώστε να εξαγνιστεί μια και καλή το πολιτιστικό τοπίο και να δημιουργηθεί χώρος για φιλοναζιστικά έργα.



Το διάβασμα, όμως, είναι ασθένεια και με την κυριολεκτική έννοια. Σε περιόδους έξαρσης της φυματίωσης, οι δημόσιες βιβλιοθήκες απολύμαιναν τα βιβλία σφραγίζοντάς τα σε χαλύβδινα δοχεία γεμάτα με αέριο φορμαλδεΰδης. Κατά την περίοδο της ισπανικής γρίπης, πριν οι βιβλιοθήκες κλείσουν οριστικά, έπρεπε όλα τα επιστρεφόμενα βιβλία να υποκαπνίζονται με φορμαλίνη σε αεροστεγές δοχείο για 12 ώρες πριν τεθούν ξανά σε διαθεσιμότητα, κάτι το οποίο αδυνατούσαν να τηρήσουν οι βιβλιοθήκες.


Βέβαια, το διάβασμα αποτελεί ταυτόχρονα το αντίδοτο. Στη μονοδιάστατη σκέψη, στη χειραγώγηση, στην προσκολλημένη ιδεολογία. Είναι όπλο αντίστασης. Αλλά, πάνω απ’όλα, σε περιόδους κρίσης, είναι αντίδοτο στη μοναξιά και φάρμακο παρηγοριάς.



Στους αιώνες που η Ευρώπη αφανιζόταν από πανούκλες, γρύπες και επιδημίες, όσοι βρίσκονταν σε καραντίνα, αν ήταν αρκετά τυχεροί να διαθέτουν βιβλία, τα διάβαζαν. Άλλοι πάλι, αν ήταν αρκετά υγιείς, έλεγαν ιστορίες. Ενδεικτικά, στο "Δεκαήμερο", του Giovanni Boccaccio, δέκα άνθρωποι διηγούνταν ιστορίες για δέκα μέρες, καθώς κρύβονταν από τη Μαύρη πανώλη.


Μία αντίστοιχη υγειονομική κρίση βιώνουμε και σήμερα. Η έξαρση του κορωνοϊού πάγωσε τη ζωή παγκοσμίως. Τα διαθέσιμα μέρη αναψυχής έκλεισαν, ο λαός περιορίστηκε σε καραντίνα και, για άλλη μία φορά, ο άνθρωπος στράφηκε και στη συντροφιά του βιβλίου.



Τα μόνα επιτρεπτά ταξίδια, πλέον, είναι αυτά της φαντασίας, μέσα από τις σελίδες των μυθιστορημάτων, που βρίσκονται δίπλα μας για να διευρύνουν τους ορίζοντες μας, ξεγελώντας τις στεναχώριες της καθημερινότητας. Το βιβλίο ήταν, άλλωστε, ανέκαθεν το αποκούμπι, ένα ψυχολογικό στήριγμα σε δύσκολους καιρούς, που όχι μόνο συντρόφευε και ανακούφιζε τη μοναξιά, αλλά όπλιζε με δύναμη, αντοχή και θάρρος.


Περισσότερα επί του θέματος θα μας αναπτύξει ο διακεκριμένος συγγραφέας αστυνομικών διηγημάτων, Βαγγέλης Γιαννίσης, τον οποίο ευχαριστώ θερμά για τον πολύτιμο χρόνο του.



Ο Βαγγέλης Γιαννίσης ζει μεταξύ Ελλάδας, Σουηδίας και ΗΠΑ. Ξεκίνησε τη συγγραφική του δραστηριότητα συστηματικά από το Νοέμβριο του 2011, όταν έφυγε για Σουηδία, ως τρόπο καταπολέμησης της ανίας. Ταξιδεύοντας με το τρένο από το Έρεμπρο προς τη Στοκχόλμη, συνάντησε τυχαία το φανταστικό επιθεωρητή Άντερς Οικονομίδη, ο οποίος έκτοτε έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στις ιστορίες του. Έχει χαρακτηριστεί ως ο Έλληνας Jo Nesbo, ενώ το έργο του έχει λάβει διθυραμβικά και τιμητικά σχόλια από μετρ του είδους, όπως ο Arne Dahl. To τελευταίο του βιβλίο με τίτλο "Αμαρόκ" κυκλοφορεί από τις εκδόσεις "Διόπτρα" και αναμένεται να σας καθηλώσει.

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η δύναμη των βιβλίων σε καιρούς κρίσης;

Η ίδια με αυτή που έχουν σε "νορμάλ" καιρούς. Είναι ένας όμορφος τρόπος να περνάμε την ώρα μας και μας φέρνουν πιο κοντά σε άλλους ανθρώπους που μοιράζονται την ίδια αγάπη. Μπορούν να μας προσφέρουν γνώσεις και έρευνες, δείχνουν ότι ενδυναμώνουν την ενσυναίσθηση του αναγνώστη. Αλλά δεν είναι ούτε φετίχ που πρέπει να λατρεύουμε, ούτε πανάκεια για τα προβλήματά μας.

Ποιος ο ρόλος της λογοτεχνίας στην περίοδο αυτοεγκλεισμού και απομόνωσης που βιώνουμε;

Είναι άλλη μία επιλογή ανάμεσα στις (ευτυχώς) πολλές που μας προσφέρει ο σύγχρονος τρόπος ζωής.

Ποια είναι, για σας, η αγχολυτική και ψυχοθεραπευτική διάσταση του βιβλίου;

Για πολύ κόσμο, το βιβλίο είναι παρηγοριά. Μπορεί ακόμη και να δράσει θεραπευτικά - και αυτό είναι υπέροχο. Ωστόσο, η ανάγνωση δε λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους. Για εμένα, για τον Α ή Β λόγο, δε λειτουργεί έτσι. Αν περνάω περίοδο άγχους ή αβεβαιότητας, χάνω την όρεξη για διάβασμα και στρέφομαι περισσότερο στους ανθρώπους μου.


Πιστεύετε ότι χρειάζονται τέτοιες ακραίες συνθήκες εγκλεισμού για να στραφούν οι άνθρωποι -ίσως κυρίως οι Έλληνες- στην ανάγνωση βιβλίων;

Σαφώς και όχι. Όσοι διάβαζαν και πριν, θα συνεχίσουν να διαβάζουν και τώρα και μετά την καραντίνα, η οποία για πολλούς ίσως έχει και το αντίθετο αποτέλεσμα. Δεν είναι λίγοι οι γνωστοί μου που έχουν πει ότι δεν μπορούν να βρουν τη συγκέντρωση για να διαβάσουν σε τέτοιες συνθήκες. Και τους καταλαβαίνω - ούτε εγώ μπορώ, όχι σε ρυθμούς προ-καραντίνας.



Θεωρείτε πως το κλίμα και ο καιρός επηρεάζουν τη συχνότητα ανάγνωσης βιβλίων, αλλά και εν γένει την ενασχόληση με τη λογοτεχνία;

Δεν αμφιβάλλω ότι είναι ένας από τους παράγοντες που την επηρεάζουν.


Δεδομένου ότι ζήσατε πολλά χρόνια σε σκανδιναβικά εδάφη, όπου οι συνθήκες ζωής είναι πιο σκληρές, και έχετε κληθεί να περάσετε αρκετές ώρες κλεισμένος στο σπίτι, πώς αντιμετωπίζατε την καθημερινή πλήξη και τον εγκλεισμό;

Οι Σουηδοί βγαίνουν περισσότερο από όσο πιστεύουμε. Από τη στιγμή που έπιασα την πρώτη μου δουλειά και γνώρισα τις πρώτες μου παρέες, ουσιαστικά επέστρεφα σπίτι για να φάω και να κοιμηθώ το βράδυ. Μπορώ να πω ότι περισσότερο έβγαινα στη Σουηδία, παρά ως φοιτητής στην Ελλάδα.


Η απομόνωση σας βοηθά να παράγετε έργο; Επηρεάστηκε ο τρόπος γραφής σας;

Πλέον όχι. Πολλές φορές ανατρέχω σε πράγματα που έχει πει ο Nesbø σε συνεντεύξεις του για τη διαδικασία. «Να γράφετε παντού, στο σπίτι, σε καφέ, σε αεροδρόμια, μόνοι ή με κόσμο, παντού». Και το έχω υιοθετήσει.


Τι ρόλο έχει το βιβλίο στη ζωή των Σκανδιναβών; Παρατηρείτε διαφορές με το ελληνικό αναγνωστικό κοινό;

Το αγαπούν περισσότεροι. Η αγορά βιβλίου στη Σουηδία είναι μεγαλύτερη και επειδή αγοράζουν περισσότεροι, οι εκδοτικοί μπορούν να προσφέρουν ακόμη μεγαλύτερη ποικιλία στα βιβλία που προσφέρουν. Τώρα, η κύρια διαφορά είναι πως οι Σουηδοί δεν έχουν το "ταμπού" του χαρτιού. Αγοράζουν και ebooks και audiobooks.


Τι θα συμβουλεύατε κάποιον που δεν έχει ιδιαίτερη επαφή με τη λογοτεχνία να κάνει, ώστε να γνωρίσει σιγά σιγά τον κόσμο της;

Να διαβάσει, τι άλλο; Αν δε διαβάσει, πώς θα τη γνωρίσει; Κάποιοι ξεκινούν από τη βιβλιοθήκη του σπιτιού, άλλοι από μία επίσκεψη σε ένα βιβλιοπωλείο. Δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος, ας ξεκινήσει με ένα βιβλίο που πιστεύει ότι θα τον ενδιαφέρει και από εκεί και πέρα, όπου τον πάει ο δρόμος.


Αυτή τη στιγμή παρατηρούμε μεγάλη αύξηση της ανάγνωσης βιβλίων διεθνώς. Πιστεύετε ότι θα παραμείνει υψηλό το μέγεθος αναγνωσιμότητας ή θα υποχωρήσει σταδιακά, ως μια ενασχόληση ευκαιριακή και πρόσκαιρη;

Μόνο ο χρόνος θα δείξει.


Θα θέλατε να δώσετε κάποιο μήνυμα στους αναγνώστες της σελίδας μας σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς;

Κουράγιο και δύναμη. Θα περάσει κι αυτό.



Πηγές φωτογραφιών:

https://www.pbs.org

https://www.lifo.gr

https://www.deccanherald.com

https://en.wikipedia.org/wiki/Book_burning

https://www.alamy.com/

https://www.pinterest.com

Facebook profile Vaggeli Giannisi

2.png

follow us on Instagram @atheniantimes.gr

"Νέα άποψη σε Αθηναϊκούς καιρούς"
- ΟΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΜΑΣ -
Εικόνα1.png
LACREDI LOGO.png
- ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕΙΤΕ -
  • Black Facebook Icon
  • Instagram
Εικόνα1.png
Εικόνα1.png