• NEWSROOM

Η σύνθετη λογική της αλλαγής

Του Ιάσωνα Τσαλδάρη

Μία καίρια παρατήρηση


Η δήλωση του Γάλλου πρόεδρου Εμανουέλ Μακρόν ότι «το ΝΑΤΟ βρίσκεται σε κατάσταση εγκεφαλικού θανάτου» προκάλεσε αμηχανία στην διεθνή κοινότητα. Κι αυτό όχι μόνο από τον πιθανό αποδέκτη της κριτικής Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αλλά κι από τους κοντινότερους Ευρωπαϊκούς συμμάχους της Γαλλίας. Η Γερμανίδα καγκελάριος Άγκελα Μέρκελ φαίνεται πως πειράχτηκε και δυσφόρησε με τα λόγια του Γάλλου πρόεδρου: «Κουράστηκα να μαζεύω τα κομμάτια. Ξανά και ξανά, πρέπει να ξανακολλήσω τις πορσελάνες που έσπασες, ώστε να μπορούμε μετά να καθίσουμε και να πιούμε μαζί το τσάι μας». Η σκηνή αυτή του θέατρου των διεθνών σχέσεων φανέρωσε και μία άλλη πτυχή του έργου, που, αν και αδιόρατη, αποτελεί σημαντικό κομμάτι της εξίσωσης: τη δυσκολία με την οποία γυρίζουν τα γρανάζια της αλλαγής.


O Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ) αποτέλεσε για 40 χρόνια τον πυλώνα σταθερότητας και τον καταλύτη συναίνεσης του δυτικού κόσμου πάνω στον οποίον επαφίετο και η ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών κατά όλο το μήκος του Ψυχρού Πολέμου. Καίριος και χρήσιμος οργανισμός, επλήρη τον ρόλο της «συγκράτησης» του κομμουνισμού, και προώθησε, μέσα από την προώθηση των αμερικανικών συμφερόντων, και αυτά των συμμάχων του. Ωστόσο, καινούργια μέτωπα, όπως αυτό της Συρίας, καινούργιες προκλήσεις, όπως αυτή των αναρίθμητων μεταναστευτικών ροών, και γενόμενες φιλοδοξίες, όπως αυτή του Ερντογάν, διαμόρφωσαν σταδιακά ένα διεθνές τοπίο στους αντίποδες της ψυχροπολεμικής πραγματικότητας.


Αντικρουόμενοι σύμμαχοι


Τον περασμένο μήνα, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τράμπ απέσυρε τους στρατιώτες του από την βόρεια Συρία, επικαλούμενος την εξάλειψη της τρομοκρατικής απειλής στην περιοχή. Οι εν λόγω στρατιώτες οχύρωναν τις κουρδικές θέσεις, που βρίσκονται σε πρώτη γραμμή έναντι στο Ισλαμικό Κράτος (ΙΚ), και έχαιραν για αυτό τον λόγο και της υποστήριξης πολλών συμμαχικών κρατών του ΝΑΤΟ. Η κίνηση αυτή του Αμερικανού προέδρου έδωσε εμμέσως το πράσινο φως στον Τούρκο ομόλογο του να προχωρήσει προς τα κουρδικά στρατόπεδα, δημιουργώντας έτσι μία κατάσταση όπου κράτη μέλη του ΝΑΤΟ βρίσκονται αντιμέτωπα το ένα με το άλλο.


Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση της Τρίπολης στην Λιβύη υπογράφει συμφωνία με την Τουρκία καθορίζοντας τα θαλάσσια σύνορα των δύο χωρών στο νότιο Αιγαίο. Καταδικασμένη από διάφορα μέλη του ΝΑΤΟ προτού καλά-καλά υπογραφτεί, η συμφωνία αδυνατεί να επικυρωθεί από την βουλή της Λιβύης, καθώς αυτή ελέγχεται από την άλλη διεκδικούσα κυβέρνηση της χώρας, αυτή του Τομπρούκ, υπό την αιγίδα του Χαλίφα Χαφτάρ. Σε μία προσπάθεια να μην περιοριστεί στον ρόλο του παρατηρητή, η ελληνική κυβέρνηση αλλάζει την πλεύση της διεθνούς της στρατηγικής, και μπαίνει στην διαδικασία να συνεργαστεί, εφεξής, με την κυβέρνηση του Χαλίφα Χαφτάρ. Η κίνηση αυτή, εν μέρει, την εκθέτει, καθώς η κυβέρνηση που αναγνωρίζεται από τον ΟΗΕ και τους ΝΑΤΟικούς συμμάχους δεν είναι αυτή, αλλά ο εχθρός της στην Τρίπολη.


Παραδόξως, η ίδια η κατάσταση αυτή υπήρξε ΝΑΤΟικό κατασκεύασμα, καθώς ο λιβυκός εθνικός διχασμός βρίσκει το έναυσμα του στην παρέμβαση της συμμαχίας το 2011. Ο τότε Γάλλος πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί, μετανιώνοντας την λίγη διεθνή αναγνώριση που παρείχε στον Λιβυκό ηγέτη Μουαμάρ Καντάφι μετά από 30 χρόνια διεθνούς απομόνωσης, και ο τότε Αμερικανός ομόλογος του Μπαράκ Ομπάμα, ανήσυχος στην προοπτική της Λιβυκής χειραφέτησης από το ΔΝΤ και των παναφρικανικών φιλοδοξιών του Καντάφι, λαμβάνουν δράση. ΝΑΤΟικά στρατεύματα αναθέτονται την αποστολή να εξοντώσουν τον Λιβυκό ηγέτη. Στις 20 Οκτωβρίου 2011, η αρχηγός της Αμερικανικής διπλωματίας, Χίλαρι Κλίντον, κοιτά την οθόνη του μπλάκμπερι της περιμένοντας να δώσει μία συνέντευξη για το CBS και ξεπηδά εκστατική από την καρέκλα της: «ήρθαμε, είδαμε, πέθανε». Κοντά μία δεκαετία αργότερα, το χάος που επακολούθησε στην Λιβύη οδήγησε, εκ νέου, στην αντιπαράθεση ΝΑΤΟικών συμμάχων.


Μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειοανατολικά τέλος, η απογείωση τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών με μοναδικό σκοπό την παραβίαση του Ελληνικού εναέριου χώρου με αποτέλεσμα την απογείωση ελληνικών πολεμικών αεροσκαφών για την απώθησή τους, αποτελεί πια κοινοτοπία. Η καθημερινή αυτή χορογραφία εκτελείται ενώ η ελληνική εκμετάλλευση της υφαλοκρηπίδας ορμισμένων ελληνικών νησιών απειλείται με casus belli από τον ΝΑΤΟικό σύμμαχο της. Παράλληλα, ένα άλλο συμμαχικό κράτος, η Κύπρος, κατέχεται κυριολεκτικώς για παραπάνω από 40 χρόνια.


Δεν είναι τόσο απλό


Δεδομένου όλων αυτών των ασυμβατοτήτων, η δήλωση του Εμανουέλ Μακρόν εν όψει της πρόσφατης συνόδου του ΝΑΤΟ δείχνει αυτονόητη, έως και αναγκαία. Παρόλα αυτά, αντιμετωπίστηκε με εκνευρισμό και ενόχληση και κόστισε στον Γάλλο πρόεδρο μία επαναφορά στην τάξη από την Γερμανίδα ομόλογο του. Γιατί όμως, ένα αναμφίβολα εύλογο ερώτημα να προκαλεί οξύτατες αντιδράσεις; Γιατί πιο σημαντική από την συνοχή του ΝΑΤΟ, για την Γερμανική κυβέρνηση είναι η ύπαρξή του, και μέσα απ’ αυτή η συμβολή του στην θεμελίωση των βορειοατλαντικών ισορροπιών. Για αυτό τον λόγο, εύστοχη κριτική στο ΝΑΤΟ ισοδυναμεί με αξιόπιστη απειλή για την Γερμανία, και όλους τους συμμάχους των οποίων η εξωτερική και αμυντική πολιτική βασίζεται, σε κάποιο βαθμό, στις ανάλογες ισορροπίες. Συνεπώς, όταν ο προβληματισμός αποκτά υπαρξιακή διάσταση, τα γρανάζια της αλλαγής γυρίζουν αργά.


Όπως οξυδερκώς υπογράμμισε ο Μακιαβέλλι, «Η ηθική είναι για τα άτομα, και το συμφέρον για τα έθνη». Επομένως, σε έναν κόσμο όπου οι διεθνείς ισορροπίες υποκινούνται από το συμφέρον, η προσπάθεια μεταβολής ενός διεθνούς οργανισμού είναι εγγενώς συνδεδεμένη με τον ρόλου που πληροί ο οργανισμός στην διατήρηση του status quo. Με άλλα λόγια, ο Μακρόν θα σταματήσει να «σπάει τα κομμάτια της πορσελάνης» όταν, για τους ηνίοχους της δύσης, η προοπτική της αντιπαράθεσης ΝΑΤΟικών συμμάχων στη βόρειο Συρία, στη Λιβύη, στη Κύπρο και στην Ελλάδα, αρχίζει να γίνεται πιο τρομαχτική από την αναθεώρηση των στόχων του ΝΑΤΟ.


Στο μεταίχμιο δύο εποχών


Αυτό το ανάλυμα μας παραπέμπει, τέλος, στο ερώτημα της συνθήκης της εν λόγο δομής. Ιδρυμένο αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το ΝΑΤΟ είναι κομμάτι ενός συνόλου διεθνών οργανισμών που θεμελίωσαν τις δυτικές διεθνείς σχέσεις για τα τελευταία 70 χρόνια. Μαζί με αυτό ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), και άλλοι οργανισμοί που ιδρύθηκαν εν πολλοίς στην Σύνοδο του Μπρέτον Γουντς το 1944, εγκαινίασαν την φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων. Οι οργανισμοί αυτοί αντιστοιχούσαν συγχρόνως σε μια κοσμοθεωρία η οποία έτασσε τις δυτικές χώρες στο ίδιο στρατόπεδο (από κάθε άποψη) και εντόπιζε έναν σαφή εχθρό: την Σοβιετική Ένωση. Με τον χρόνο, οι διεθνείς οργανισμοί παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό απαράλλαχτοι, ενώ οι διακρατικές σχέσεις εξελίχθηκαν και οι ισορροπίες αναδιαμορφώθηκαν. Έτσι, η Ρωσία παρέμεινε ο έμμονος εχθρός και μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, σε σημείο το ΝΑΤΟ να ενσωματώσει σχεδόν όλες τις πρώην χώρες του Σοβιετικού μπλόκου. Παράλληλα, η ευρω-αμερικανική συναίνεση – ιδιαίτερα υπό την προεδρία Τράμπ – αλλοιώθηκε, θέτοντας την πάλαι ποτέ δεδομένη ΝΑΤΟική αμυντική συμβολή στις ευρωπαϊκές χώρες υπό αμφισβήτηση. Αυτό ήπειγε τον σχηματισμό μίας ευρωπαϊκής αμυντικής πολιτικής, ενισχύοντας συγχρόνως τον αέρα ανεξαρτησίας που χαρακτήριζε τις ευρωπαϊκές συνόδους κορυφής: η ανάγκη ανεξαρτησίας γινόταν όλο και πιο αισθητή.


Το τέλος της δυτικής υπεροχής


Τέλος, η εξουθένωση του ΝΑΤΟ συμπίπτει με τους τίτλους τέλους μίας γενικότερης περιόδου παγκόσμιας δυτικής υπεροχής, μέσα από το καθεστώς αποικιοκρατίας από το 15ο αιώνα, και την αμερικανική ηγεμονία που ακολούθησε την αποαποικιοποίηση στο δεύτερο μισό του 20ο αιώνα. Ο 21ος αιώνας, αντιθέτως, πρόκειται να γίνει μάρτυρας της ανόδου άλλων πόλων εξουσίας, όπως η Κίνα, που αναζητούν μία θέση στο τραπέζι διαπραγματεύσεων των «μεγάλων». Απέναντι στην εξέλιξη αυτή, η δυτική αμυντική στρατηγική φέρνει όχι μόνο ανεπαρκής, αλλά και παρωχημένη.


Εν κατακλείδι, οι προσπάθειες μεταρρύθμισης του ΝΑΤΟ είναι άμεσα συνδεδεμένες με το συμφέρον των ισχυρών. Κατά αυτόν τον τρόπο, η συνοχή του οργανισμού περνάει σε δεύτερη γραμμή προτεραιότητας, καθώς η συμμαχία θα είναι πάντα πιο σημαντική ως συνεισφέρουσα στην δομή εξουσίας. Από αυτή την άποψη, το να αναγνωριστεί η ανάγκη αλλαγής του ΝΑΤΟ είναι απίθανο, όπως το τεκμηριώνει η αντίδραση της Γερμανίδας καγκελάριου. Η χώρα της, όπως και πολλές άλλες δυτικές, αναπαύεται πάνω σε ένα κατεστημένο που την βάζει σε θέση ισχύος, τόσο ώστε η βολική αυτή θέση να θολώνει την επαφή της με τις εξελίξεις. Ωστόσο, όπως το έθετε ο Στέφαν Τζβάιχ, «Η Ιστορία έχει το δικό της μομέντουμ». Στην προκειμένη περίπτωση, οι διεθνείς εξελίξεις από το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου ξανά ανακάτεψαν την τράπουλα των διεθνών σχέσεων, ενώ το τέλος της δυτικής υπεροχής έχει έρθει να ταράξει βαθύτερες ισορροπίες. Ενώπιον αυτών των εξελίξεων, το ΝΑΤΟ μπορεί να επιδιώξει την αλλαγή, ή να την υποστεί. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει όμως, είναι να την αποφύγει.

Πηγή εικόνας: https://www.axios.com/nato-summit-trump-allies-macron-9763e6f6-5f20-45ab-a302-339e22e05299.html fbclid=IwAR1IQlyyP7nNypB4PQkd3_rdCgIskpJ7FvfO89lEKjOIuLsaL1Ke6BkNWFs


Πηγές:

Fabrice Arfi, Geoffrey Le Guilcher, Elodie Gueguen, Michel Despratx, Benoît Collombat, Cecily, Sarkozy-Khadhafi. Des billets et des bombes, Εκδόσεις Delcourt / La Revue Dessinée, 30 Ιανουαρίου 2019, Παρίσι

https://www.nytimes.com/2019/11/23/world/europe/nato-france-germany.html

Ibid

2.png

follow us on Instagram @atheniantimes.gr

"Νέα άποψη σε Αθηναϊκούς καιρούς"
- ΟΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΜΑΣ -
Εικόνα1.png
LACREDI LOGO.png
- ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕΙΤΕ -
  • Black Facebook Icon
  • Instagram
Εικόνα1.png
Εικόνα1.png